خاني چهري محمد كرمانشاه مقدمه اي بر بازرگاني خارجي ايران

مقدمه اي بر بازرگاني خارجي ايران

 

نخستين كوشش براي پياده سازي بانك ملي ، كمي پس از جنبش مشروطيت در سال هاي 11-1905م در رويارويي با كژكاركرد هاي بانك هاي فراملي انجام گرفت. ( جمال زاده گنج شايگان/ اوضاع اقتصادي ايران1297/ 1384) ، پيشنهاد پي ريزي بانك ملي از سوي  معين التجار و سخنراني رساي او در مجلس كار بست پياده سازي يك بانك ايراني ، ملي و خود ايستا  را فراهم ساخت. هيئت بازرگاني ايران لايحه  تأسيس بانك را به مجلس پيشنهاد داد ، وبه دنبال ان اگهي « بانك ملي ايران » از سوي مجلس در 12 شوال 1324 ه.ق منتشر گرديد. سرمايه نخستين بانك 30 كرور تومان( هر كرور برابر پانصد هزار تومان بود) ديده شد وبنا گرديد تا يك صد كرور تومان ا فزايش يابد. پايه گزاران بانك يك صد نفري ( سرمايه داران و نام اوران  ) و هريك از 5000 تا 50000 تومان سهم خريدند ، از عموم مردم دعوت شد از 5 تومان به بالا درسرمايه اشتراكي بانكي سهيم باشند، قرار شد افراد وجه سهم خود را در پنج شعبه( حجره هاي امين الضرب ، محمد اسماعيل آقا ، حاجي آقا صراف ، ارباب جمشيد ، طومانيانس ) تحويل داده وقبض چاپي موقتي بگيرند.( ادميت ، ايدئولوژي مشروطيت: 37-436)، با تصويب اساس نامه محقق الدوله گفت اين امتياز نيست فرمان حريت ملت است. نخستين شعبه بانك ملي در كاروان سراي گلشن اصفهان از فروش بليط يا سهم انجمن ترقي به مردم تشكيل شد. متخصص فرانسوي مسيو بيزو(bizot) مدير بانك بر ان شد كه اختيار بانك شاهي انگلستان را در ضرب سكه نقره محدود نمايد، تا اين عمل موجب ترقي پول ايران وتنزل اقساط قرض هاي خارجي دولت گردد. انگلستان به شدت مخالفت كرد     ( همان منبع ) ، سر انجام در سال 1309 خورشيدي امتيازانتشار اسكناس از بانك شاهي خريداري شد وبه بانك ملي ايران كه به وسيله دولت در همان سال تأسيس شد ، واگذار گرديد ، وسرانجام در سال 1339 خورشيدي پس از تقسيم وتفكبك اين بانك به بانك ملي ومركزي ، انتشار اسكناس در چارچوب مقررات قانون پولي و بانكي مصوب خرداد همان سال( خرداد1339) در انحصار بانك مركزي واگذار شد. در سال 1307 كار تحصيل استقلال  تعرفه دولت را قادر ساخت ، جهت در آمد بيشتر ، حقوق گمركي را افزايش دهد ، بيست وهفت انحصار دولتي برقرار شد ، از قبيل شكر ، چاي ، كبريت ،  تنباكو ، ترياك ف منسوجات، اتومبيل ....( عيسوي تاريخ اقتصادي: 595 ) .

27- ارزش پول ايران:  در اين دوران واحد اصلي پول ايران تومان ، قران وشاهي بود .يك تومان برابر با ده قران ويك قران برابر20 شاهي بود. واژه تومان نمايه « ده هزار» در دوره مغول رواج يا فت  . اين يكه برابر 10000 دينار بود(پطروشفسكيCambridge History of Iran ، ج5 : 519 ولورينيLorini,Eteocle .La Persia economica.Rome,1900 : 94-293) ،  در دوره صفويه هر تومان برابر50 عباسي وهر عباسي  برابر4 شاهي بود ، عباسي وشاهي سكه هاي نقره بودند ، ووزنشان به ترتيب 130 گندم و32 گندم بود. در هنگام عباس دوم هر تومانبرابر 7/3 پوند استرلينگ( ليره انگليسي) ارزش داشت ،وزن سكه هاي نقره درحكومت هاي پسين به شدت كاهش يافت،  عيار يك عباسي دوره نادرشاه برابر72 گندم وارزش يك تومان به 18/1 ليره كاهش يافت ، اين ميزان پس از سال 1800 پيرامون يك ليره رسيد(جي ، رابينو ، بانكداري؛ كرزن ، (Persia) ، : 471ج 1 ، عيسوي – 1362 : 615-611). گرچه اين كاهش كمتر از پول رايج  امپراتوري عثماني بود (Charles Isswi, Economic History of the Middle East :520-21) ، در دوره فتحعليشاه يك سكه قران نقره نوين(در اين دوره سكه قران رايج شد) برابريك دهم تومان وبرابر 5 عباسي يا 20 شاهي بود در اين زمان شاهي نقره به سكه مسي تبديل شد، پول رايج در اين زمان عبارت بود از تومان طلا ، قران نقره ، شاهي مسي وخرده هاي آن ، مسكوكات قديمي ايران تقريباً به طور كامل  ار جنس نقره بود از نيمه دوم سده هيجدهم ميلادي  به بعد به دليل لشكر كشي نادر شاه پشتوانه طلا وضرب سكه هاي طلا رايج شد ، رواج گسترده مسكوكات مسي  در اواخر سده نوزدهم در بازرگاني خاررجي ايران اختلال ايجاد كرد ، سرانجام  مسكوكات نيكلي جاي گزين شدند. و ن.گ به ( راوندي ، تاريخ اجتماعي: 170-169). كاهش ارزش پول ايران علاوه بر بي توجهي به عوامل داراي كاركرد در ساخت اجتماعي ، ضعف شديد مديريت علمي ،  نبود عقلانيت واخلاق اقتصادي،  چنبره وسلطه حكومت هاي قبيله اي  وساير عوامل داراي كاركرد هاي آشكار ، پنهان وكژ كاركرد ، به دليل تقلب در عيار مسكوكات وسقوط شديد نرخ نقره بود. در زمان فتحعليشاه وزن تومان طلا از 95 گندم به 53 گندم و وزن قران نقره از 142 گندم به 107 گندم كاهش يافته بود.در زمان محمدشاه وزن قران به 89 گنم رسيد ، در سال 1875م وزن تومان 900 هزارم عيار به 50 گندم (225/3 گرم) ووزن قران900 هزارم عيار به 78 گندم (5 گرم) ووزن شاهي به 78 گرم يا 5 گرم كاهش يافت وضرابخانه ها ي كشور به گونه مزايده  مانند گمركات به مقاطعه داده مي شدند ،  برنده گان مزايده مانند هميشه خودي هاي وابسته به انگاره هزار توي مسلط بر جامعه بودند ، نتيجه ضرب سكه هاي تقلبي اين اصل اقتصادي را تداعي مي كرد. « پول هاي بد ، پول هاي خوب را از رواج مي اندازند».

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

هم سنجي پول ايران با اسعار خارجي

گونه سكه	تومان		قران		عباسي		شاهي		نرخ برابري با ليره
دوره	گونه	وزن	گونه	وزن	گونه	وزن	گونه	وزن
صفويه	-	-	-	-	نقره	130	نقره	32	هرتومان =7/3
نادري	طلا	95	-	-	نقره	72	نقره		هر تومان =18/1
قاجاريه ا	طلا	95 به53	نقره	142به107	-	-	مس		هر تومان= 1
قاجاريه 2	طلا		نقره	89			مس
قاجاريه 3	طلا	50	نقره	78			مس	78

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 *- واحد وزن گندم است(گندم مساوي  048/0 گرم).          منبع:  عيسوي ،چارلز تاريخ اقتصادي ايران

 

دوره صفويه : تومان فقط به عنوان يك واحد پولي به كار مي رفت ، هر تومان =10000دينار = 50 عباسي  وهر عباسي =4شاهي. دوره قاجاريه: در زمان فتعليشاه قران نقره = 1/. تومان = 5 عباسي =20 شاهي. عيار تومان طلا وقران نقره در تاريخ ياد شده (900هزارم بئده است). همان منابع.

28- مستشاران بلژيكي گمرك وپست را به تدربج از 1306 تا 1311ه.ش به ايران تحويل دادند. در سال 1313 خورشيدي، گمرك وپست كاملاً در دست ايران قرار گرفت.( هوشنگ مدوي ، روابط خارجي ايران:384) در ارديبهشت 1307 طي موافقتنامه اي به امضاء« سر هنري كلايو» وزير مختار انگليس وفتح الله پاك روان كنسول وزارت خارجه ، گمركات جنوب به ايران تحويل و بدهي ايران از اين بابت كه بالغ بر 5/6 ميليون ليره انگليس بود ، ظرف5 سال تا پايان سال 1312ه.ش تمام وكمال پرداخت شد. حق انحصار نشر اسكناس از بانك شاهي سلب گرديد. به موجب قراردادي در 23 ارديبهشت 1309 بين دولت وبانك شاهي انگليس حق مزبور در مقابل 200000(دويست هزار) ليره وصرف نظر كردن از بازرسي حساب ها ودريافت 6% سود ويژه بانك ملي ايران واگذار شد ، اين بانك اسكناس جديد چاپ نمود.(هوشنگ مهدوي ، روابط خارجي ايران: 384) در سال 1303خورشيدي ورود ماشين آلات كشاورزي و صنعتي به مدت ده سال ودر 1313 براي ده سال ديگر از حقوق گمركي وماليات راهداري  جديد نيز بخشوده شدند ، بانك كشاورزي وصنعتي در سال 1312 ايجاد گشت. صنايع كشور با پشتيباني دولت توسط تعرفه هاي گمركي از سهميه ها وكنترل ارز سود برد (تاريخ اقتصادي : 595). دولت قوام السطنه در 1300 ه.ش از طريق وزارت خارجه امريكا در خواست چند مستشار مالي كرد تا خط سومي در سياست خارجي در مقابل روس وانگليس باز نمايد ، ولي اين دولت در بهمن ماه همان سال بر اثر مخالفت هايي كه از طرف انگليس براي اخراج مستشاران امريكايي وورود دكتر « مليسپو» وارد گرديد، سقوط كرد.(مسعود بهنود، از سيد ضياء تا بختيار:46-32) ف آرتور ميليسپو در 18 نوا مبر 1922 به توصيه                 « شوستر» وارد تهران شد وبا عنوان مدير كل ماليه با اختيارات وسيعي شروع به كار كرد. ا فزايش حقوق گمركي در 1307 و ايجاد انحصارات موجب افزايش درآمد دولت گرديد. درآمدايران از 1301تا 1310 تقريباً دو برابر شد. هشتاد در صد اين در آمد از گمركات و انحصارات دولتي  وماليات مايه مي گرفت. درآمد گمركات از 1280تا 1354 ه.ش :اين درآمد  به تقريب از مبلغ شصت وهشت ميليون قران در سال 1301 به مبلغ سيصد وچهل وشش ميليون ريال در سال 1312 افزايش يافت. ميانگين درآمد در طول اين مدت بالغ بر دويست وبيست وهشت ميليون ريال، و3/3 برابر افزايش نشان مي دهد .  خاني چهري. استقلال گمركي ايران دانشگاه تهران -1366 .